Kahramanmaraş'ın tam merkezinde, şehre hâkim bir tepenin üzerinde yükselen tarihi kale, kentin en eski ve en önemli simgelerinden biri. Bugün çevresindeki yollar, binalar ve yeşil alanlarla şehir hayatının içinde kalan yapı, aslında binlerce yıllık bir geçmişin izlerini taşıyor. Hititlerden Roma'ya, Bizans'tan Osmanlı'ya kadar birçok döneme tanıklık eden Kahramanmaraş Kalesi, yalnızca bir savunma yapısı olarak kullanılmadı. Bir dönem içerisinde evlerin, caminin ve çarşı hayatının bulunduğu küçük bir yerleşim alanına da dönüştü.
Kalenin geçmişiyle ilgili en dikkat çekici ayrıntılardan biri ise bugün Kahramanmaraş Müzesi'nde sergilenen Maraş Aslanı. Yaklaşık 2 bin 800 yıllık bu heykel, yalnızca bir sanat eseri değil, aynı zamanda bölgede hüküm süren Gurgum Krallığı'nın tarihine ışık tutan önemli bir belge niteliğinde.
Kahramanmaraş Kalesi ne zaman yapıldı?
Kahramanmaraş Kalesi'nin kesin inşa tarihi bugün de tartışma konusu. Kale ve çevresinde yapılan araştırmalar, bölgenin geçmişinin en az 5 bin yıl öncesine uzandığını ortaya koyuyor. Bilimsel çalışmalarda, kalenin bulunduğu tepede ilk yerleşim izlerinin İlk Tunç Çağı'nın başlangıcına kadar gittiği belirtiliyor.
Kalenin yapım tarihi konusunda ise farklı görüşler bulunuyor. Çevredeki Hitit kalıntıları ve arkeolojik buluntular, yapının Geç Hitit döneminde, MÖ 9. yüzyılda inşa edilmiş olabileceğini düşündürüyor. Buna karşılık surların taş işçiliği ve örgü tekniğine dayanarak kalenin bazı bölümlerinin Roma döneminde, MÖ 1. yüzyıl ile MS 2. yüzyıl arasında şekillenmiş olabileceği de ifade ediliyor.
Bu nedenle kalenin bugünkü surlarının tamamını tek bir döneme bağlamak doğru değil. Farklı uygarlıkların hâkimiyeti sırasında onarılan, genişletilen ve yeniden kullanılan yapı, zaman içerisinde bugünkü görünümüne kavuştu.
Maraş Aslanı'nın anlattığı Gurgum Krallığı
Kahramanmaraş Kalesi'nin tarihini aydınlatan en önemli eserlerden biri, Maraş Aslanı olarak bilinen yazıtlı heykel. Geç Hitit döneminde hüküm süren Gurgum Krallığı'nın izlerini taşıyan eser, MÖ 810-783 yılları arasında hüküm sürdüğü belirtilen III. Halparuntaş dönemine tarihleniyor.
Aslan heykelinin üzerindeki hiyeroglif yazılar, Gurgum krallarının soy ağacını anlatıyor. Yazıtta Kral Halparuntaş, babası ve atalarından söz ediyor. Kralın tahta çıkışını ve harap olmuş yerleri yeniden ayağa kaldırdığını anlatan ifadeler de bulunuyor.
Yazıt, dönemin siyasi yapısı ve kraliyet ailesinin geçmişi hakkında önemli bilgiler veriyor. Maraş'ın eski adıyla bağlantılı Gurgum Krallığı'nın bölgede nasıl bir güç oluşturduğunu anlamak açısından da büyük önem taşıyor.
Maraş Aslanı 1886 yılında İstanbul'a götürüldü
Bir dönem Kahramanmaraş Kalesi'nde bulunduğu belirtilen yazıtlı aslan heykeli, 1886 yılında İstanbul'a götürülerek Arkeoloji Müzesi bünyesinde sergilenmeye başlandı. Uzun yıllar İstanbul'da kalan eser, Kültür ve Turizm Bakanlığının 2012 yılındaki onayının ardından 30 Ağustos 2013 tarihinde yeniden Kahramanmaraş'a getirildi.
Bugün Kahramanmaraş Müzesi'nde sergilenen Maraş Aslanı, kentin Hitit geçmişini gözler önüne seren en önemli arkeolojik eserlerden biri olarak kabul ediliyor.
Evliya Çelebi kalenin içinde 100 ev bulunduğunu yazdı
Kahramanmaraş Kalesi'nin geçmişine ilişkin en ilginç anlatımlardan biri de ünlü Osmanlı seyyahı Evliya Çelebi'nin Seyahatname adlı eserinde yer alıyor. 17. yüzyılda Maraş'ı ziyaret eden Evliya Çelebi, kaleyi yalnızca surlardan oluşan bir yapı olarak anlatmıyor.
Seyyahın aktardığı bilgilere göre kale içerisinde yaklaşık 100 küçük evin bulunduğu bir mahalle ve Kanuni Sultan Süleyman adına yapılmış bir cami vardı. Kale kapısının dışında ise siyah taştan yapılmış, birbirine bakan dört büyük aslan heykeli bulunuyordu.
Evliya Çelebi'nin anlatımı, kalenin o dönemde askerî savunma işlevinin yanında insanların yaşadığı bir yerleşim alanı olduğunu da gösteriyor. Bugün kale içerisinde bulunmayan evler ve cami, yapının geçmişteki kullanımına ilişkin önemli ayrıntılar arasında yer alıyor.
1795 depremi kalenin tarihini değiştirdi
Maraş Kalesi'nde geçmişte bulunan birçok yapının günümüze ulaşamamasının nedenlerinden biri de büyük depremler oldu. Özellikle 1795 yılında meydana gelen deprem, kalede ağır yıkıma yol açtı.
Hafız Ahmet Nuri'nin kaleme aldığı Tarih-i Zelzele-i Maraş adlı eserde aktarılan bilgilere dayanan araştırmalara göre depremde kalenin burçlarıyla birlikte içerisindeki evler, han ve dükkânlar da harap oldu. Evliya Çelebi'nin sözünü ettiği eski yerleşimin izlerinin zaman içerisinde kaybolmasında bu yıkımın önemli payı bulunuyor.
Bugün ayakta kalan surlar, bir zamanlar kale içerisinde bulunan mahalle hayatının tamamını yansıtmıyor. Kalenin geçmişindeki evler, ticaret alanları ve ibadet yapıları artık tarihî kayıtlarda ve eski belgelerde izlenebiliyor.
Kahramanmaraş Kalesi Osmanlı döneminde onarıldı
Kahramanmaraş Kalesi, Osmanlı döneminde de önemini korudu. Yapının farklı zamanlarda onarımdan geçtiğini gösteren kitabe kayıtları bulunuyor. Araştırmalarda 1509, 1592-1593 ve 1643 yıllarına tarihlenen onarım kitabelerinden söz ediliyor.
Ancak bu kitabelerin hangi Osmanlı padişahı dönemine ait olduğu konusunda kaynaklarda farklı anlatımlar bulunuyor. Bu nedenle kalenin Osmanlı döneminde birden fazla kez onarıldığı bilgisi öne çıkarken, kitabelerin padişahlara atfedilmesinde dikkatli olmak gerekiyor.
Osmanlı döneminde kalenin yanı sıra çevresindeki şehir dokusu da gelişti. Dulkadiroğulları döneminde şekillenmeye başlayan geleneksel Maraş merkezi; kale, Ulu Cami, Taş Medrese, bedesten ve çarşıların çevresinde büyüdü.
Fransız bayrağının indirildiği kale
Kahramanmaraş Kalesi'nin tarihindeki en önemli olaylardan biri de Milli Mücadele yıllarında yaşandı. Fransız işgali sırasında kaleye Fransız bayrağının asılması, Maraş halkının büyük tepkisine neden oldu.
1919 yılında yaşanan Bayrak Olayı sırasında halk, kaleye çekilen Fransız bayrağını indirerek yerine Türk bayrağını astı. Bu olay, Maraş'ta başlayan direnişin sembollerinden biri haline geldi.
Fransız kuvvetleri 11 Şubat 1920'de şehirden çekildi. Maraş halkının işgale karşı verdiği mücadele sonucunda 12 Şubat, kentin kurtuluş günü olarak kutlanmaya başladı.
Kalede yaşanan bu olay, yapının yalnızca antik dönemlerden kalan bir tarihî eser olmadığını, yakın dönem Türk tarihinin de önemli anlarına tanıklık ettiğini gösteriyor. Bayrak Olayı'nın anısına kale içerisine Kurtuluş Anıtı da dikildi.
1909 tarihli fotoğraflar kalenin eski halini gösteriyor
Kahramanmaraş Kalesi'nin geçmişte nasıl göründüğünü anlamak için eski fotoğraflar ve gravürler de önemli bilgiler sunuyor. Araştırmacıların ulaştığı en eski tarihli kale fotoğrafı 1909 yılına ait.
Fotoğrafta, bugün bulunmayan ve kale girişinden güneye doğru uzanan bir duvar görülebiliyor. Kale içerisinde de günümüzde yer almayan çeşitli yapıların bulunduğu anlaşılıyor. 1919-1922 yılları arasına tarihlenen başka bir fotoğraf ise kalenin o dönemde oldukça harap durumda olduğunu ortaya koyuyor.
1935 yılına ait fotoğraflar da kale çevresindeki değişimi gözler önüne seriyor. Şehirde altyapı çalışmalarının başlamasıyla birlikte dere yataklarının üzeri kapatıldı ve yeni yollar açıldı. Bugün kent merkezinin önemli ulaşım güzergâhları arasında yer alan bazı yollar da bu dönüşümün ardından ortaya çıktı.
Kale bir dönem müze, gazino ve yazlık sinema olarak kullanıldı
Zaman içerisinde askerî önemini kaybeden kale, 1960'lı yıllarda yapılan düzenlemelerin ardından sosyal yaşamın da parçası haline geldi. İçerisine müze binası, gazino ve yazlık sinema yapıldı. Kale çevresi ise park ve dinlenme alanı olarak düzenlendi.
Bir dönem kale içerisinde havuz, çocuk parkı, açık oturma alanları ve yeşil alanlar bulunuyordu. 1966 yılına ait fotoğraflarda surların içinde yer alan havuz ve çevresindeki sosyal alanlar açıkça görülüyor.
2017 yılında başlayan restorasyon çalışmalarında sur duvarları yenilendi. 2020 yılında yeniden kullanıma açılan kale, kafe, yürüyüş alanları ve seyir terasıyla ziyaretçilerini ağırlamaya başladı. Bu düzenleme sırasında eski havuz da kaldırıldı.
6 Şubat depremlerinden sonra yeniden ayağa kaldırıldı
6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri, kentin birçok tarihî yapısı gibi kaleyi de etkiledi. 2024 yılında yayımlanan akademik çalışmada, 2020 yılındaki restorasyonda elden geçirilen surların ağır hasar almadığı, ancak daha önce onarılmamış alt duvarlarda hasar oluştuğu belirtiliyordu. Kale içerisindeki yapı ve zeminde de hasar meydana gelmişti.
Bu nedenle ziyarete kapatılan Kahramanmaraş Kalesi'nde yeni bir restorasyon süreci başlatıldı. Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi ile Kültür ve Turizm Bakanlığı iş birliğinde yürütülen çalışmalar kapsamında surlar, zemin ve temel bölümleri yeniden ele alındı. Tarihî dokunun korunması ve yapının güvenli hale getirilmesi için çalışmalar gerçekleştirildi.
Restorasyonun ardından kale, 12 Eylül 2026 tarihinde yeniden ziyarete açıldı. Resmî açılış töreni ise 16 Eylül 2026'da gerçekleştirildi. Böylece uzun süredir kapalı olan Kahramanmaraş'ın tarihî simgesi yeniden vatandaşlarla buluştu.
Kahramanmaraş Kalesi şehrin hafızasını taşıyor
Bugün Kahramanmaraş'ın merkezinde yükselen kale, binlerce yıllık geçmişin farklı dönemlerinden izler barındırıyor. Geç Hitit döneminden kalan Maraş Aslanı, Roma dönemine tarihlenen sur izleri, Osmanlı onarımları, Evliya Çelebi'nin anlattığı kale mahallesi ve Milli Mücadele yıllarındaki Bayrak Olayı bu geçmişin en dikkat çekici parçalarını oluşturuyor.
Kalenin tarihi, yalnızca duvarların ne zaman örüldüğünden ibaret değil. Bir zamanlar insanların yaşadığı, ibadet ettiği ve ticaret yaptığı bu tepe, yüzyıllar boyunca Maraş'ın merkezinde yer aldı. Bugün yeniden ziyarete açılan yapı, kentin geçmişini anlamak isteyenler için en önemli tarihî duraklardan biri olmayı sürdürüyor.
Kaynaklar: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kahramanmaraş İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Türkiye Kültür Portalı, Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi, TDV İslâm Ansiklopedisi, Kent Akademisi'nde yayımlanan “Görsel Belgelerle Maraş Kalesi'nin Tarihi ve Önemi” (2024) ve KSÜ Sosyal Bilimler Dergisi'nde yayımlanan “Eski Çağ'da Maraş ya da Marqaşti Germanicia” (2014) başlıklı akademik çalışmalar.
